5 Οκτωβρίου 1912: Η Ελλάδα μπαίνει στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο – Οι 21 ημέρες που οδήγησαν στη Θεσσαλονίκη

Στις 5 Οκτωβρίου 1912 η Ελλάδα πήρε μία από τις αποφάσεις που άλλαξαν βαθύτερα τον χάρτη και την πορεία του νεότερου ελληνικού κράτους.

Με το βασιλικό διάγγελμα του Γεωργίου Α΄ και την είσοδο της χώρας στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο άρχισε μια στρατιωτική εκστρατεία που, μέσα σε μόλις 21 ημέρες, θα έφερνε τον ελληνικό στρατό έξω από τη Θεσσαλονίκη.

Ελληνικά στρατεύματα κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο το 1912

Η ημερομηνία: στις 5 Οκτωβρίου 1912, με το τότε ισχύον ημερολόγιο στην Ελλάδα, δημοσιεύθηκε το διάγγελμα του βασιλιά Γεωργίου Α΄ και η χώρα μπήκε στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο στο πλευρό των βαλκανικών συμμάχων της απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η Ελλάδα του 1912 δεν ήταν η Ελλάδα που γνωρίζουμε σήμερα

Για να καταλάβει κανείς το μέγεθος εκείνης της απόφασης, πρέπει να κοιτάξει τον χάρτη της εποχής. Η βόρεια μεθόριος του ελληνικού κράτους βρισκόταν στη Θεσσαλία. Η Μακεδονία, η Ήπειρος, η Θράκη και πολλά νησιά του Αιγαίου δεν αποτελούσαν ακόμη τμήμα της ελληνικής επικράτειας.

Στα Βαλκάνια, η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχανε σταδιακά την ισχύ που είχε ασκήσει για αιώνες, ενώ Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο είχαν διαφορετικές —και συχνά αντικρουόμενες— εθνικές επιδιώξεις. Για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, όμως, οι τέσσερις χώρες βρέθηκαν στην ίδια πλευρά.

Η συμμαχία δεν ήταν αποτέλεσμα βαθιάς εμπιστοσύνης. Ήταν μια σύμπτωση συμφερόντων: κάθε κράτος ήξερε ότι μόνο του δύσκολα θα μπορούσε να αναμετρηθεί με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ενώ όλοι γνώριζαν πως η διανομή των εδαφών μετά τον πόλεμο θα άνοιγε νέες διαφωνίες.

5 Οκτωβρίου 1912: το διάγγελμα του Γεωργίου Α΄

Το κείμενο που εκδόθηκε στην Αθήνα στις 5 Οκτωβρίου έδινε επίσημα το πολιτικό και συμβολικό πλαίσιο της ελληνικής συμμετοχής στον πόλεμο. Ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ παρουσίαζε την Ελλάδα να αναλαμβάνει, μαζί με τους συμμάχους της, τον αγώνα για τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

«Η Ελλάς πάνοπλος μετά των Συμμάχων αυτής… αναλαμβάνει τον ιερόν αγώνα του δικαίου και της ελευθερίας».

Πίσω από τη γλώσσα της εποχής βρισκόταν μια πολύ συγκεκριμένη στρατηγική πραγματικότητα. Ο ελληνικός στρατός έπρεπε να κινηθεί γρήγορα στη Μακεδονία, ενώ το Πολεμικό Ναυτικό είχε κρίσιμο ρόλο στο Αιγαίο. Η Αθήνα γνώριζε ότι δεν πολεμούσε μόνο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας· έτρεχε ταυτόχρονα απέναντι στον χρόνο και στις φιλοδοξίες των ίδιων των συμμάχων της.

Η πρώτη κίνηση: από τη Θεσσαλία προς τον βορρά

Ο κύριος όγκος των ελληνικών δυνάμεων οργανώθηκε στη Στρατιά Θεσσαλίας υπό τον διάδοχο Κωνσταντίνο. Παράλληλα, η Στρατιά Ηπείρου ανέλαβε το δυτικό μέτωπο.

Η προέλαση προς τον βορρά άρχισε αμέσως. Η πρώτη ουσιαστική σύγκρουση ήρθε στην περιοχή της Ελασσόνας και πολύ γρήγορα ο ελληνικός στρατός βρέθηκε μπροστά σε ένα από τα δυσκολότερα φυσικά περάσματα της Μακεδονίας: τα στενά του Σαρανταπόρου.

Σαραντάπορο: το εμπόδιο που έπρεπε να σπάσει

Το Σαραντάπορο θεωρούνταν ισχυρή αμυντική θέση. Το ορεινό ανάγλυφο επέτρεπε στις οθωμανικές δυνάμεις να ελέγχουν τα περάσματα και να δυσκολεύουν την ελληνική προέλαση. Η μάχη που ακολούθησε ήταν η πρώτη μεγάλη δοκιμασία της εκστρατείας.

Η ελληνική νίκη στο Σαραντάπορο είχε πολύ μεγαλύτερη σημασία από την κατάληψη μιας ακόμη θέσης. Άνοιξε ουσιαστικά τον δρόμο προς την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία και έδειξε ότι ο στρατός του 1912 ήταν διαφορετικός από εκείνον που είχε ηττηθεί στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

Για την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία, η ψυχολογική διάσταση ήταν τεράστια. Δεκαπέντε χρόνια μετά την ταπεινωτική εμπειρία του 1897, ο ελληνικός στρατός περνούσε ένα σημείο που είχε μετατραπεί σχεδόν σε σύμβολο του παλιού φόβου.

Γιαννιτσά: η μάχη που άνοιξε τον δρόμο προς τη Θεσσαλονίκη

Η επόμενη μεγάλη σύγκρουση ήρθε στα Γιαννιτσά. Η θέση είχε ιδιαίτερη στρατηγική σημασία, καθώς έλεγχε την προσέγγιση προς τη Θεσσαλονίκη από τα δυτικά.

Έφοδος ελληνικού πεζικού στη μάχη των Γιαννιτσών το 1912

Η νίκη του ελληνικού στρατού έφερε πλέον τη Θεσσαλονίκη σε άμεση ακτίνα επιχειρήσεων. Από εκεί και πέρα, όμως, η μάχη δεν παιζόταν μόνο στο πεδίο.

Βενιζέλος και Κωνσταντίνος: η κρίσιμη διαφωνία για τη Θεσσαλονίκη

Ένα από τα πιο καθοριστικά επεισόδια της εκστρατείας ήταν η διαφωνία ανάμεσα στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο και στον διάδοχο Κωνσταντίνο για την κατεύθυνση της προέλασης.

Ο Κωνσταντίνος έβλεπε στρατιωτικά προς το Μοναστήρι. Ο Βενιζέλος, αντίθετα, θεωρούσε ότι η Θεσσαλονίκη ήταν ο στόχος που δεν μπορούσε να περιμένει. Η ανησυχία του ήταν συγκεκριμένη: βουλγαρικές δυνάμεις κινούνταν επίσης προς την πόλη.

Το Αρχείο της ΕΡΤ καταγράφει ότι, ύστερα από επίμονες παρεμβάσεις του Βενιζέλου και με τη συμβολή του βασιλιά Γεωργίου Α΄, η κατεύθυνση άλλαξε. Η Στρατιά Θεσσαλίας κινήθηκε προς τη Θεσσαλονίκη.

26 Οκτωβρίου: η Θεσσαλονίκη παραδίδεται

Στις 25 Οκτωβρίου τα ελληνικά στρατεύματα είχαν φτάσει στα περίχωρα της πόλης. Άρχισαν διαπραγματεύσεις με τον Οθωμανό διοικητή Χασάν Ταχσίν Πασά και στις 26 Οκτωβρίου συμφωνήθηκαν οι όροι παράδοσης.

Η χρονική πίεση ήταν δραματική. Βουλγαρικές δυνάμεις πλησίαζαν επίσης τη Θεσσαλονίκη. Η ελληνική πλευρά γνώριζε ότι μερικές ώρες μπορούσαν να αλλάξουν την πολιτική τύχη της μεγαλύτερης πόλης της Μακεδονίας.

Στις 27 Οκτωβρίου ελληνικά τμήματα μπήκαν στην πόλη και υψώθηκε η ελληνική σημαία. Λίγες ημέρες αργότερα έφτασε και ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄.

Από την 5η Οκτωβρίου στη Θεσσαλονίκη: μόλις 21 ημέρες

Ημερομηνία	Γεγονός
5 Οκτωβρίου 1912	Η Ελλάδα εισέρχεται στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο
6 Οκτωβρίου	Προέλαση και μάχη στην περιοχή της Ελασσόνας
9–10 Οκτωβρίου	Μάχη του Σαρανταπόρου και διάσπαση της οθωμανικής άμυνας
19–20 Οκτωβρίου	Μάχη των Γιαννιτσών
25 Οκτωβρίου	Ο ελληνικός στρατός φτάνει στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης
26 Οκτωβρίου	Συμφωνείται η παράδοση της Θεσσαλονίκης

Γιατί ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος άλλαξε την Ελλάδα

Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος δεν τελείωσε με την είσοδο στη Θεσσαλονίκη. Οι επιχειρήσεις συνεχίστηκαν στην Ήπειρο και στο Αιγαίο, ενώ ακολούθησε ο Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος το 1913.

Μέσα σε αυτό το σύντομο αλλά εξαιρετικά πυκνό ιστορικό διάστημα, η Ελλάδα άλλαξε γεωγραφική και δημογραφική κλίμακα. Η Μακεδονία, η Ήπειρος, η Κρήτη και νησιά του Αιγαίου εντάχθηκαν στο ελληνικό κράτος μέσα από τις πολεμικές και διπλωματικές εξελίξεις των Βαλκανικών Πολέμων.

Δεν ήταν, όμως, το τέλος των ανατροπών. Η επόμενη δεκαετία θα έφερνε τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Εθνικό Διχασμό, τη Μικρασιατική Εκστρατεία και τελικά τη Σμύρνη του 1922, τη φωτιά, τη φυγή και τον μεγάλο ξεριζωμό.

Η 5η Οκτωβρίου δεν είναι απλώς μία στρατιωτική επέτειος

Η σημασία της 5ης Οκτωβρίου 1912 βρίσκεται στο ότι αποτελεί την αφετηρία μιας αλυσίδας γεγονότων που μέσα σε λίγες εβδομάδες μεταμόρφωσαν τη θέση της Ελλάδας στα Βαλκάνια.

Μέσα σε 21 ημέρες, ο ελληνικός στρατός πέρασε από τα σύνορα της Θεσσαλίας στα περίχωρα της Θεσσαλονίκης. Σε λίγους μήνες, η γεωγραφία του ελληνικού κράτους θα ήταν αγνώριστη σε σχέση με εκείνη της αρχής του 1912.

Γι' αυτό η ημερομηνία δεν μένει στην ιστορία μόνο ως η ημέρα που άρχισε ένας πόλεμος. Μένει ως η αρχή μιας από τις πιο καθοριστικές μεταβολές στη νεότερη ελληνική ιστορία.

Συχνές ερωτήσεις

Πότε μπήκε η Ελλάδα στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο;

Η επίσημη ελληνική κήρυξη και το διάγγελμα του Γεωργίου Α΄ φέρουν ημερομηνία 5 Οκτωβρίου 1912, με το ημερολόγιο που χρησιμοποιούσε τότε η Ελλάδα.

Ποιες χώρες συμμετείχαν στη Βαλκανική Συμμαχία;

Η Ελλάδα, η Σερβία, η Βουλγαρία και το Μαυροβούνιο πολέμησαν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο.

Πότε απελευθερώθηκε η Θεσσαλονίκη;

Η παράδοση της Θεσσαλονίκης συμφωνήθηκε στις 26 Οκτωβρίου 1912 και ελληνικά στρατεύματα εισήλθαν στην πόλη την επόμενη ημέρα.

Γιατί υπήρξε διαφωνία Βενιζέλου και Κωνσταντίνου;

Ο Κωνσταντίνος προσανατολιζόταν στρατιωτικά προς το Μοναστήρι, ενώ ο Βενιζέλος θεωρούσε κρίσιμο να καταληφθεί πρώτα η Θεσσαλονίκη, καθώς βουλγαρικές δυνάμεις κατευθύνονταν επίσης προς την πόλη.