4 Οκτωβρίου 1974: Η μέρα που γεννήθηκε η Νέα Δημοκρατία – 52 χρόνια μέσα στη Μεταπολίτευση

 Στις 4 Οκτωβρίου 1974 η Νέα Δημοκρατία πήρε επίσημα τη θέση της στον νέο πολιτικό χάρτη της χώρας.

Η Ελλάδα είχε μόλις βγει από επτά χρόνια δικτατορίας, η Μεταπολίτευση βρισκόταν στις πρώτες της εβδομάδες και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επιχειρούσε να οικοδομήσει όχι απλώς ένα νέο κόμμα, αλλά έναν πολιτικό φορέα προσαρμοσμένο στη δημοκρατική εποχή που μόλις άρχιζε.

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής στην Αθήνα τον Ιούλιο του 1974, ανάμεσα σε αστυνομικούς και στρατιωτικούς

Πενήντα δύο χρόνια αργότερα, η επέτειος δεν αφορά μόνο την ιστορία ενός κόμματος. Ακουμπά την ίδια την πορεία της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας: τις εκλογές του 1974, το δημοψήφισμα για το πολιτειακό, το Σύνταγμα του 1975, την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας, τις μεγάλες εναλλαγές εξουσίας και τις κρίσεις που άλλαξαν ξανά και ξανά το πολιτικό τοπίο.

Η ιστορική λεπτομέρεια που συχνά χάνεται: η ιδρυτική διακήρυξη είχε δοθεί στη δημοσιότητα ήδη στις 28 Σεπτεμβρίου 1974. Στις 4 Οκτωβρίου ο Κωνσταντίνος Καραμανλής κατέθεσε στον Άρειο Πάγο τη δήλωση για τη σύσταση της Νέας Δημοκρατίας. Γι’ αυτό η 4η Οκτωβρίου έχει καθιερωθεί ως η επίσημη επέτειος ίδρυσης.

Η Ελλάδα του 1974 δεν έμοιαζε με καμία άλλη στιγμή της Μεταπολίτευσης

Για να καταλάβει κανείς τι σήμαινε η ίδρυση της Νέας Δημοκρατίας, πρέπει να γυρίσει στο πολιτικό κλίμα του καλοκαιριού και του φθινοπώρου του 1974. Η δικτατορία είχε καταρρεύσει τον Ιούλιο, μετά και την κυπριακή κρίση, και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε από το Παρίσι για να αναλάβει την κυβέρνηση εθνικής ενότητας.

Η χώρα έπρεπε μέσα σε ελάχιστους μήνες να αποκαταστήσει δημοκρατικούς θεσμούς, να νομιμοποιήσει ξανά την πολιτική δραστηριότητα, να οδηγηθεί σε εκλογές και να λύσει το πολιτειακό ζήτημα. Δεν υπήρχε χώρος για απλή επιστροφή στο κομματικό σύστημα της δεκαετίας του 1960 σαν να μην είχε συμβεί τίποτα.

Η ενότητα ΙΣΤΟΡΙΑ του FullPress365 έχει ως στόχο ακριβώς αυτή τη σύνδεση: όχι μόνο τι συνέβη, αλλά γιατί μια συγκεκριμένη στιγμή άλλαξε όσα ήρθαν μετά.

Γιατί ο Καραμανλής δεν επανέφερε απλώς την ΕΡΕ

Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής είχε υπάρξει ο ηγέτης της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ένωσης πριν από τη δικτατορία. Το 1974, όμως, επέλεξε να μην επαναφέρει αυτούσιο τον παλιό κομματικό φορέα. Η επιλογή της ονομασίας «Νέα Δημοκρατία» εξέφραζε την πρόθεση για μια νέα αρχή, τόσο οργανωτικά όσο και συμβολικά.

Σύμφωνα με το αφιέρωμα της Βουλής των Ελλήνων για την ιστορία του κόμματος, η ονομασία συνδεόταν με την προσπάθεια να τονιστεί ότι η χώρα έμπαινε σε διαφορετική δημοκρατική περίοδο, απαλλαγμένη από τις παλιές πολιτικές συγκρούσεις που είχαν τραυματίσει τον δημόσιο βίο.

Ο νέος φορέας δεν σχεδιάστηκε ως απλή συνέχεια της προδικτατορικής Δεξιάς. Στόχος ήταν να συγκροτηθεί μια ευρύτερη κεντροδεξιά παράταξη, ικανή να κινηθεί στο νέο πολιτικό σύστημα που γεννιόταν μετά τη χούντα.

28 Σεπτεμβρίου και 4 Οκτωβρίου: Οι δύο ημερομηνίες της ίδρυσης

Στην κοινή μνήμη η 4η Οκτωβρίου 1974 είναι η ημερομηνία ίδρυσης της Νέας Δημοκρατίας. Η ιστορική ακολουθία, όμως, έχει δύο βήματα.

Στις 28 Σεπτεμβρίου 1974 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής έδωσε στη δημοσιότητα την ιδρυτική διακήρυξη και ανακοίνωσε τον νέο πολιτικό φορέα. Στις 4 Οκτωβρίου 1974 κατατέθηκε στον Άρειο Πάγο η δήλωση σύστασης του κόμματος, όπως προέβλεπε τότε το θεσμικό πλαίσιο.

Αυτή είναι η εξήγηση για την οποία διαφορετικές ιστορικές πηγές μπορεί να αναφέρουν και τις δύο ημερομηνίες χωρίς να υπάρχει πραγματική αντίφαση: η πρώτη αφορά τη δημόσια ανακοίνωση της δημιουργίας, η δεύτερη την επίσημη σύσταση.

Τι έλεγε η ιδρυτική διακήρυξη

Το κείμενο της ιδρυτικής διακήρυξης επιχειρούσε να τοποθετήσει τη νέα παράταξη πέρα από τις πιο σκληρές διαχωριστικές γραμμές του παρελθόντος. Έδινε έμφαση στη λαϊκή κυριαρχία, στην πολιτική ελευθερία, στην έννομη τάξη, στην κοινωνική δικαιοσύνη και στην ευρωπαϊκή κατεύθυνση της χώρας.

Στο καταστατικό της Νέας Δημοκρατίας, η ιδρυτική διακήρυξη της 4ης Οκτωβρίου 1974 εξακολουθεί να αναφέρεται ως το βασικό ιδεολογικό κείμενο πάνω στο οποίο στηρίζεται η ταυτότητα του κόμματος.

Η σημασία του κειμένου δεν βρίσκεται μόνο στις διατυπώσεις του. Βρίσκεται στο ιστορικό πλαίσιο: η χώρα μόλις είχε επιστρέψει στη δημοκρατική νομιμότητα και ένα από τα βασικά ζητούμενα ήταν να μη δημιουργηθούν ξανά οι συνθήκες που είχαν οδηγήσει στην πολιτική αποσταθεροποίηση των προηγούμενων δεκαετιών.

Οι πρώτες εκλογές και το 54,37%

Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία ήρθε πολύ γρήγορα. Στις βουλευτικές εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974, τις πρώτες μετά την πτώση της δικτατορίας, η Νέα Δημοκρατία κέρδισε με 54,37% και 2.669.133 ψήφους.

Η Βουλή των Ελλήνων καταγράφει 220 έδρες για τη Νέα Δημοκρατία στην Ε΄ Αναθεωρητική Βουλή. Η εκλογική νίκη έδωσε στον Καραμανλή ισχυρή κοινοβουλευτική βάση σε μια περίοδο κατά την οποία το νέο δημοκρατικό σύστημα έπρεπε ακόμη να σταθεροποιηθεί.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 8 Δεκεμβρίου 1974, το δημοψήφισμα έκλεισε οριστικά το ζήτημα της μοναρχίας και η Ελλάδα επέλεξε την αβασίλευτη δημοκρατία.

Το 1975 και η θεσμική σφραγίδα της Μεταπολίτευσης

Η πρώτη περίοδος της Νέας Δημοκρατίας στην εξουσία συνδέθηκε άμεσα με τη συγκρότηση του νέου θεσμικού πλαισίου της χώρας. Η Ε΄ Αναθεωρητική Βουλή επεξεργάστηκε το Σύνταγμα του 1975, το οποίο αποτέλεσε τη βάση της σημερινής συνταγματικής τάξης, παρά τις αναθεωρήσεις που ακολούθησαν.

Έτσι, η ιστορία της ίδρυσης της Νέας Δημοκρατίας δεν μπορεί να απομονωθεί από την ευρύτερη ιστορία της Μεταπολίτευσης. Το κόμμα δημιουργήθηκε σχεδόν ταυτόχρονα με τους θεσμούς της νέας περιόδου και βρέθηκε από την πρώτη στιγμή στον πυρήνα της διαδικασίας σταθεροποίησης του πολιτεύματος.

Η Ευρώπη ως στρατηγική επιλογή

Ένα από τα πιο σταθερά στοιχεία της πολιτικής του Κωνσταντίνου Καραμανλή ήταν ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός. Η ένταξη της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες ολοκληρώθηκε το 1981, όμως η πολιτική απόφαση και η διαπραγμάτευση είχαν συνδεθεί καθοριστικά με τη δική του πρωθυπουργία.

Η επιλογή αυτή επηρέασε όχι μόνο την πορεία της Νέας Δημοκρατίας αλλά και το σύνολο της μεταπολιτευτικής πολιτικής ζωής. Οι κυβερνήσεις που ακολούθησαν κινήθηκαν, με διαφορετικές προτεραιότητες και εντάσεις, μέσα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο που είχε ήδη διαμορφωθεί.

Από τον Καραμανλή στους επόμενους αρχηγούς

Σε 52 χρόνια, η Νέα Δημοκρατία άλλαξε ηγεσίες, γνώρισε εκλογικές νίκες και βαριές ήττες, πέρασε περιόδους εσωτερικής αμφισβήτησης και επέστρεψε πολλές φορές στην εξουσία.

Μετά τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, την ηγεσία ανέλαβαν διαφορετικές προσωπικότητες που εξέφρασαν διαφορετικές φάσεις της κεντροδεξιάς: Γεώργιος Ράλλης, Ευάγγελος Αβέρωφ, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Μιλτιάδης Έβερτ, Κώστας Καραμανλής, Αντώνης Σαμαράς, Βαγγέλης Μεϊμαράκης και Κυριάκος Μητσοτάκης.

Το ενδιαφέρον ιστορικά δεν είναι ότι το κόμμα παρέμεινε αμετάβλητο — δεν παρέμεινε. Είναι ότι κατόρθωσε να διατηρήσει συνεχή παρουσία στο κοινοβουλευτικό σύστημα από το 1974 μέχρι σήμερα, σε αντίθεση με πολλούς πολιτικούς σχηματισμούς της ίδιας περιόδου που εξαφανίστηκαν ή μετασχηματίστηκαν πλήρως.

Η Νέα Δημοκρατία μέσα στις μεγάλες τομές της Μεταπολίτευσης

Η διαδρομή της παράταξης τέμνεται με σχεδόν όλες τις μεγάλες καμπές των τελευταίων πέντε δεκαετιών: την εδραίωση της δημοκρατίας, την ένταξη στην ΕΟΚ, την εναλλαγή εξουσίας με το ΠΑΣΟΚ, την οικονομική κρίση, τα μνημόνια, την κρίση του 2015, την πανδημία και τις νέες κοινωνικές πιέσεις της δεκαετίας του 2020.

Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μία ενιαία και αδιαμφισβήτητη αποτίμηση της πορείας της. Για τους υποστηρικτές της, η Νέα Δημοκρατία αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες σταθερότητας του μεταπολιτευτικού συστήματος. Για τους επικριτές της, οι κυβερνήσεις της φέρουν ευθύνη για επιλογές, ανισότητες και κρίσεις διαφορετικών περιόδων.

Η ιστορική αποτίμηση απαιτεί να χωρούν και οι δύο πλευρές: άλλο η καταγραφή του θεσμικού ρόλου ενός κόμματος και άλλο η πολιτική αξιολόγηση των κυβερνήσεών του.

Από το 1974 στη σημερινή πολιτική αντιπαράθεση

Η σημερινή Νέα Δημοκρατία λειτουργεί σε ένα πολύ διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο του 1974. Τα βασικά ερωτήματα δεν είναι πλέον η μετάβαση από τη δικτατορία ή η επιλογή πολιτεύματος, αλλά η οικονομία, το κοινωνικό κράτος, η στέγη, η δημόσια υγεία, η ασφάλεια, η δημογραφική πίεση και η θέση της Ελλάδας σε μια πιο ασταθή Ευρώπη.

Το FullPress365 έχει εξετάσει αυτή τη σύγχρονη πλευρά με στοιχεία, όπως στο άρθρο «Μητσοτάκης και ΕΣΥ: Τι δείχνουν οι αριθμοί για την πρόσβαση στην Υγεία», όπου η κυβερνητική αφήγηση αντιπαραβάλλεται με δείκτες του ΟΟΣΑ.

Αντίστοιχα, στο θέμα «Η κυβέρνηση μιλά για αυξήσεις – αλλά η στέγη τρώει ακόμη το εισόδημα των νοικοκυριών», η πολιτική συζήτηση μεταφέρεται από τις ιστορικές διακηρύξεις στο σημερινό ερώτημα της καθημερινής αποτελεσματικότητας.

Γιατί η 4η Οκτωβρίου παραμένει ιστορική ημερομηνία

Η σημασία της 4ης Οκτωβρίου 1974 δεν εξαντλείται στο ότι ιδρύθηκε ένα κόμμα που εξακολουθεί να υπάρχει. Η ημερομηνία βρίσκεται μέσα στην πιο πυκνή περίοδο πολιτικής ανασυγκρότησης της σύγχρονης Ελλάδας.

Μέσα σε λίγους μήνες η χώρα πέρασε από τη δικτατορία στις ελεύθερες εκλογές, από την αβεβαιότητα για το πολίτευμα στη δημοκρατική λύση μέσω δημοψηφίσματος και από ένα διαλυμένο κομματικό τοπίο σε νέους πολιτικούς σχηματισμούς που θα κυριαρχούσαν για δεκαετίες.

Η ίδρυση της Νέας Δημοκρατίας ήταν ένα από αυτά τα γεγονότα. Όπως και άλλες μεγάλες ιστορικές καμπές που καταγράφει το FullPress365 — από τη Σμύρνη του 1922 και τον ξεριζωμό μέχρι τις μεγάλες κοινωνικές μεταβολές του 20ού αιώνα — αποκτά νόημα όταν τη δούμε μέσα στο περιβάλλον που τη γέννησε.

52 χρόνια μετά

Στις 4 Οκτωβρίου 2026 η Νέα Δημοκρατία συμπληρώνει 52 χρόνια επίσημης πολιτικής παρουσίας. Σε αυτό το διάστημα άλλαξε η Ελλάδα, άλλαξε η Ευρώπη και άλλαξε πολλές φορές και η ίδια η παράταξη.

Η πιο σταθερή ιστορική γραμμή, όμως, είναι ότι η ίδρυσή της βρίσκεται ακριβώς στην αρχή της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας. Γι’ αυτό η επέτειος δεν είναι μόνο κομματική. Είναι ένα σημείο αναφοράς για να ξαναδούμε πώς χτίστηκε το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης, ποιες επιλογές άντεξαν στον χρόνο και ποιες συγκρούσεις μεταφέρθηκαν — με άλλη μορφή — μέχρι σήμερα.

Πηγές