Δεν θυμάμαι πότε ακριβώς το κινητό έπαψε να είναι ένα εργαλείο και έγινε ένας μικρός φύλακας που μας ακολουθεί παντού. Στο τραπέζι, στο αυτοκίνητο, στη δουλειά, στον καναπέ, στο κρεβάτι. Πάντα αναμμένο. Πάντα έτοιμο να ζητήσει κάτι. Ένα μήνυμα, μια ειδοποίηση, ένα email, ένα βίντεο, μια είδηση, μια υπενθύμιση.
Και εμείς; Εμείς μάθαμε να είμαστε μονίμως διαθέσιμοι.
Αυτό είναι ίσως το πιο παράξενο χαρακτηριστικό της εποχής μας: μπορούμε να επικοινωνούμε με όλους, σχεδόν κάθε στιγμή, αλλά δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να μείνουμε για λίγο μόνοι με τη σιωπή μας.
Η μέρα δεν τελειώνει πια πραγματικά
Κάποτε υπήρχε ένα φυσικό τέλος στη μέρα. Έκλεινε η δουλειά, γύριζες σπίτι, το τηλέφωνο έμενε κάπου και η ζωή άλλαζε ρυθμό.
Σήμερα το γραφείο έρχεται μαζί μας στην τσέπη. Το ίδιο και η επικαιρότητα, οι λογαριασμοί, τα social media, οι ομάδες συνομιλιών, οι φωτογραφίες, οι δουλειές που «θα απαντήσουμε γρήγορα» και εκείνο το ένα βίντεο που καταλήγει να γίνει άλλα είκοσι.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι έχουμε τεχνολογία. Το πρόβλημα είναι ότι η τεχνολογία δεν έχει πια ωράριο.
Κι όταν κάτι δεν έχει ωράριο, σιγά σιγά δεν έχουμε ούτε εμείς.
Δεν μας κουράζει μόνο η οθόνη — μας κουράζει η αναμονή
Υπάρχει και κάτι πιο ύπουλο από τον χρόνο που περνάμε κοιτώντας την οθόνη. Είναι η αίσθηση ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να έρθει κάτι που «πρέπει» να δούμε.
Μια ειδοποίηση αρκεί για να τραβήξει την προσοχή ακόμη κι αν δεν πιάσουμε το κινητό. Έρευνες για τις ειδοποιήσεις έχουν δείξει ότι μπορούν να διακόψουν την προσοχή ακόμη και όταν ο χρήστης δεν αλληλεπιδρά άμεσα με τη συσκευή.
Αυτό το ξέρουμε και χωρίς εργαστήριο. Το νιώθουμε όταν ακούμε έναν ήχο και το χέρι πηγαίνει σχεδόν μόνο του προς την τσέπη.
Το κινητό μάς έχει μάθει να περιμένουμε συνεχώς το επόμενο μικρό γεγονός.
Το βράδυ ήταν κάποτε καταφύγιο
Το πιο χαρακτηριστικό σημείο αυτής της αλλαγής είναι το κρεβάτι.
Πόσοι από εμάς λέμε «θα δω μόνο δύο λεπτά» και τελικά περνά μισή ώρα; Πόσες φορές έχουμε σβήσει το φως και μετά το πρόσωπο φωτίζεται ξανά από την οθόνη;
Δεν χρειάζεται να δαιμονοποιήσουμε το κινητό για να αναγνωρίσουμε το αυτονόητο: αν η τελευταία εικόνα της ημέρας είναι μια ατελείωτη ροή πληροφοριών, το μυαλό δεν παίρνει εύκολα το μήνυμα ότι ήρθε ώρα να κλείσει.
Πρόσφατες μελέτες συνεχίζουν να εξετάζουν τη σχέση χρήσης smartphone πριν τον ύπνο και ποιότητας ύπνου. Τα αποτελέσματα δεν είναι ίδια σε κάθε πληθυσμό και δεν σημαίνουν ότι κάθε χρήση έχει την ίδια επίδραση. Όμως ειδικά η συστηματική χρήση στο κρεβάτι και λίγο πριν τον ύπνο συνδέεται συχνά με χειρότερη ποιότητα ύπνου και δυσκολότερη αποσύνδεση.
Μας έπεισαν ότι η διαθεσιμότητα είναι ευγένεια
Υπάρχει όμως και κοινωνικό βάρος.
Αν δεν απαντήσεις γρήγορα, κάποιος μπορεί να θεωρήσει ότι τον αγνοείς. Αν δεν σηκώσεις το τηλέφωνο, θα έρθει δεύτερο μήνυμα. Αν αφήσεις ένα email για αύριο, αισθάνεσαι ότι κάτι εκκρεμεί.
Σιγά σιγά η άμεση απάντηση μετατράπηκε από δυνατότητα σε υποχρέωση.
Και αυτό είναι εξαντλητικό.
Δεν γίνεται ένας άνθρωπος να είναι ταυτόχρονα εργαζόμενος, φίλος, συγγενής, ενημερωμένος πολίτης, καταναλωτής περιεχομένου και διαθέσιμος συνομιλητής είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο.
Χάσαμε την αξία του «δεν κάνω τίποτα»
Υπήρχε κάποτε μια μικρή πολυτέλεια που σήμερα σχεδόν ντρεπόμαστε να παραδεχτούμε: να μην κάνεις τίποτα.
Να περιμένεις στην ουρά χωρίς να κοιτάς οθόνη. Να πίνεις έναν καφέ χωρίς να φωτογραφίζεις τον καφέ. Να κάθεσαι στο μπαλκόνι και να μην υπάρχει κάποιο βίντεο να παίζει στο βάθος.
Αυτές οι στιγμές δεν ήταν χαμένος χρόνος. Ήταν ο χρόνος στον οποίο το μυαλό τακτοποιούσε όσα είχαν προηγηθεί.
Σήμερα γεμίζουμε κάθε μικρό κενό με περιεχόμενο. Δεν αντέχουμε ούτε τριάντα δευτερόλεπτα χωρίς ερέθισμα.
Η ησυχία δεν είναι απομόνωση
Υπάρχει μια παρεξήγηση: ότι αν κλείσουμε το κινητό ή αν αφήσουμε αναπάντητο ένα μήνυμα, απομακρυνόμαστε από τους ανθρώπους.
Συμβαίνει συχνά το αντίθετο.
Όταν είμαστε πραγματικά παρόντες σε μια κουβέντα, δεν κοιτάμε κάθε δύο λεπτά την οθόνη. Όταν παίζουμε με ένα παιδί, όταν τρώμε με έναν άνθρωπο που αγαπάμε, όταν περπατάμε, όταν ακούμε μουσική χωρίς να κάνουμε κάτι παράλληλα, η επαφή γίνεται πιο καθαρή.
Δεν είναι αντικοινωνικό να μην είσαι πάντα διαθέσιμος. Είναι ανθρώπινο.
Δεν χρειάζεται να πετάξουμε το κινητό
Η εύκολη απάντηση θα ήταν να πούμε «κλείστε τα social media», «βάλτε το κινητό σε ένα συρτάρι», «γυρίστε στη ζωή πριν από την τεχνολογία».
Αυτά ακούγονται ωραία αλλά δεν είναι ρεαλιστικά.
Το κινητό είναι χρήσιμο. Είναι δουλειά, χάρτης, τράπεζα, φωτογραφική μηχανή, επικοινωνία, ενημέρωση, διασκέδαση. Δεν χρειάζεται να το πολεμήσουμε.
Χρειάζεται όμως να θυμηθούμε ποιος χρησιμοποιεί ποιον.
Μερικά μικρά όρια αξίζουν περισσότερο από μεγάλες υποσχέσεις
Δεν πιστεύω στις θεαματικές «ψηφιακές αποτοξινώσεις» για τρεις ημέρες και μετά επιστροφή στο ίδιο μοτίβο.
Πιο λογικά είναι τα μικρά όρια:
- Να μη βρίσκεται το κινητό στο τραπέζι σε κάθε γεύμα.
- Να κλείνουν οι ειδοποιήσεις που πραγματικά δεν χρειάζονται.
- Να υπάρχει ένα διάστημα πριν τον ύπνο χωρίς ατελείωτο scrolling.
- Να μην αισθανόμαστε υποχρεωμένοι να απαντάμε αμέσως σε κάθε μήνυμα.
- Να υπάρχουν μικρές στιγμές μέσα στη μέρα χωρίς οθόνη και χωρίς ενοχή.
Δεν χρειάζεται να γίνουμε μοναχοί. Χρειάζεται απλώς να ξανακερδίσουμε λίγο χώρο.
Το μεγαλύτερο κόστος είναι ότι δεν καταλαβαίνουμε πόσο κουραστήκαμε
Η ψηφιακή κόπωση δεν έρχεται πάντα με δραματικό τρόπο.
Δεν ξυπνάς μια μέρα και λες «φταίει το κινητό». Πιο συχνά νιώθεις ότι το μυαλό είναι γεμάτο. Ότι βαριέσαι γρήγορα. Ότι δυσκολεύεσαι να συγκεντρωθείς. Ότι θέλεις να ξεκουραστείς αλλά τελικά περνάς άλλη μία ώρα καταναλώνοντας πληροφορία.
Και το παράδοξο είναι πως πολλές φορές χρησιμοποιούμε το κινητό ακριβώς για να «χαλαρώσουμε».
Ανοίγουμε μια εφαρμογή επειδή κουραστήκαμε και καταλήγουμε να φορτώνουμε το μυαλό με ακόμη περισσότερα πρόσωπα, εικόνες, ειδήσεις, διαφημίσεις και γνώμες.
Ίσως η νέα πολυτέλεια να είναι το «μη διαθέσιμος»
Για χρόνια θεωρούσαμε πολυτέλεια το να έχεις πρόσβαση παντού.
Ίσως τώρα η πραγματική πολυτέλεια να είναι το αντίθετο: να μπορείς για λίγο να μην είσαι προσβάσιμος.
Να μην ξέρεις τι έγινε τα τελευταία δεκαπέντε λεπτά. Να μη δεις αμέσως ποιος έγραψε. Να μην ανοίξεις την ειδοποίηση. Να αφήσεις κάτι για αύριο.
Όχι επειδή δεν σε νοιάζει.
Αλλά επειδή για να είσαι πραγματικά παρών αύριο, πρέπει κάποια στιγμή σήμερα να σταματήσεις.
Και τελικά, πότε ξεκουραζόμαστε;
Ίσως η απάντηση να είναι πολύ απλή.
Ξεκουραζόμαστε όταν ο κόσμος σταματά για λίγο να μπαίνει μέσα στο κεφάλι μας.
Όταν δεν υπάρχει επόμενο μήνυμα, επόμενο βίντεο, επόμενο θέμα, επόμενη ειδοποίηση.
Όταν το κινητό δεν βρίσκεται δίπλα στο μαξιλάρι σαν μικρό νυχτερινό κέντρο ελέγχου.
Και κυρίως, όταν ξαναθυμόμαστε ότι δεν είναι υποχρεωτικό να είμαστε παντού.
Το κινητό μπορεί να μη σβήνει ποτέ. Εμείς όμως πρέπει.
— Γιώργος Ακρίτας
Δες περισσότερες υπογραφές στην ενότητα ΑΠΟΨΕΙΣ, σχετικά θέματα στην ΥΓΕΙΑ και όλη τη ροή στην αρχική σελίδα του FullPress365.